Village Sarpanch: భారతదేశంలోని చాలా గ్రామాల్లో స్థానిక పాలనకు ప్రధాన వ్యక్తి సర్పంచ్. గ్రామ ప్రజలు ఎన్నుకునే సర్పంచ్ గ్రామ పంచాయతీకి నాయకత్వం వహిస్తారు. పట్టణాల్లో మేయర్కు ఉన్న పాత్రతో పోల్చితే, గ్రామ స్థాయిలో సర్పంచ్ పాత్రను అర్థం చేసుకోవచ్చు. సర్పంచ్కు తోడుగా పంచాయతీ కార్యదర్శి ఉంటారు. సాధారణంగా ప్రభుత్వ నియామకంతో పనిచేసే ఈ అధికారి పంచాయతీ రికార్డులు, పత్రాలు, రోజువారీ పరిపాలనా వ్యవహారాలను నిర్వహిస్తారు.
మహిళలకు కీలక పాత్ర:
భారత గ్రామీణ స్థానిక పాలనలో మహిళలకు కూడా భారీ ప్రాతినిధ్యం లభించింది. దేశవ్యాప్తంగా 15 లక్షలకు పైగా మహిళలు ఎన్నికైన గ్రామీణ స్థానిక సంస్థల ప్రతినిధులుగా ఉన్నట్లు వివిధ నివేదికలు పేర్కొంటున్నాయి. కొన్ని రాష్ట్రాల్లో పంచాయతీ స్థానాల్లో మహిళల ప్రాతినిధ్యం 50 శాతానికి పైగా ఉంది. ఇదంతా ఒక్కరోజులో జరిగిన మార్పు కాదు. 1992లో 73వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా గ్రామీణ స్థానిక సంస్థలకు రాజ్యాంగబద్ధమైన హోదా లభించింది.
73వ రాజ్యాంగ సవరణ ఏం చెప్పింది?
73వ సవరణ ద్వారా గ్రామ స్థాయిలో ఎన్నికైన పంచాయతీ వ్యవస్థకు రాజ్యాంగపరమైన గుర్తింపు వచ్చింది. పంచాయతీలకు సాధారణంగా ఐదేళ్లకు ఒకసారి ఎన్నికలు నిర్వహించే విధానం ఏర్పడింది. అలాగే పంచాయతీల్లో కనీసం మూడో వంతు స్థానాలను మహిళలకు రిజర్వ్ చేయాలని నిబంధన తీసుకొచ్చారు. అనంతరం అనేక రాష్ట్రాలు ఈ రిజర్వేషన్ను 50 శాతానికి పెంచాయి.
గ్రామ సభ అంటే ఏమిటి?
గ్రామ పాలనలో మరో ముఖ్యమైన వ్యవస్థ గ్రామ సభ. గ్రామ పంచాయతీ పరిధిలో ఓటు హక్కు ఉన్న ప్రతి వ్యక్తి గ్రామ సభలో సభ్యుడే. అంటే ఇది ప్రత్యేకంగా ఎన్నికైన కొద్దిమంది సభ్యులతో కూడిన కమిటీ కాదు. గ్రామంలోని అర్హత కలిగిన ఓటర్లందరూ గ్రామ సభలో భాగం. గ్రామ అభివృద్ధి ప్రణాళికలు, స్థానిక అవసరాలు, పంచాయతీ కార్యక్రమాలపై ప్రజలు చర్చించేందుకు గ్రామ సభ ఒక వేదికగా ఉంటుంది.
పంచాయతీలకు 29 అంశాలు
73వ రాజ్యాంగ సవరణలోని 11వ షెడ్యూల్లో 29 అంశాలను పంచాయతీలతో అనుసంధానించారు. వీటిలో తాగునీరు, గ్రామీణ రహదారులు, వ్యవసాయం, ప్రాథమిక ఆరోగ్యం, విద్య తదితర అంశాలు ఉన్నాయి. అయితే ఈ అంశాలన్నింటిపై పూర్తి స్థాయి అధికారాలు, నిధులు ప్రతి రాష్ట్రంలో పంచాయతీలకు ఒకే విధంగా బదలాయించబడలేదు. దీంతో కొన్ని సందర్భాల్లో గ్రామంలో ఒక సమస్యను పరిష్కరించాలనుకున్నా, అవసరమైన నిధులు లేదా అనుమతుల కోసం పైస్థాయి ప్రభుత్వ విభాగాలపై పంచాయతీలు ఆధారపడాల్సి వస్తుంది.
మహిళా సర్పంచ్.. నిర్ణయాలు తీసుకునేది ఎవరు?
మహిళలకు రిజర్వేషన్ ద్వారా రాజకీయ ప్రాతినిధ్యం పెరిగినప్పటికీ, కొన్ని ప్రాంతాల్లో మహిళా సర్పంచ్ స్థానంలో ఆమె భర్త లేదా ఇతర పురుష బంధువు నిర్ణయాలు తీసుకునే పరిస్థితులు ఉన్నాయని పరిశోధనలు, సామాజిక సంస్థలు నమోదు చేశాయి. దీనినే సాధారణంగా “సర్పంచ్ పతి” అనే పదంతో సూచిస్తారు. అయితే ఇది ప్రతి గ్రామంలోనూ జరుగుతుందని చెప్పడం సరైంది కాదు. అనేక మంది మహిళా సర్పంచ్లు స్వయంగా పంచాయతీలను సమర్థంగా నడుపుతున్నారు.
మరి అసలు గ్రామాన్ని ఎవరు పాలిస్తారు?
రాజ్యాంగపరంగా చూస్తే సమాధానం స్పష్టమే. ప్రజలు ఎన్నుకున్న సర్పంచ్, పంచాయతీ, గ్రామ సభ గ్రామ స్థానిక పాలనలో కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. కానీ ఆచరణలో గ్రామ పాలన ఎలా సాగుతుందనేది అనేక అంశాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. పంచాయతీకి ఎంత నిధులు అందాయి? ఎన్నికైన ప్రతినిధి స్వయంగా నిర్ణయాలు తీసుకుంటున్నారా? గ్రామ సభ సమావేశాలకు ప్రజలు ఎంతమంది హాజరవుతున్నారు? వంటి అంశాలు స్థానిక పాలనపై ప్రభావం చూపుతాయి.
గ్రామ సభకు హాజరు కావడం ఎందుకు ముఖ్యం?
గ్రామ సభలో పాల్గొనడం గ్రామ ప్రజలకు తమ స్థానిక పాలనపై నేరుగా ప్రశ్నించే, అభిప్రాయం చెప్పే అవకాశం ఇస్తుంది. గ్రామ సభకు ప్రజలు పెద్ద సంఖ్యలో హాజరు కాకపోతే, గ్రామ అభివృద్ధి ప్రణాళికలు, నిధుల వినియోగం వంటి అంశాలపై ప్రజల ప్రత్యక్ష భాగస్వామ్యం తగ్గే అవకాశం ఉంటుంది. అందుకే “మన గ్రామాన్ని ఎవరు పాలిస్తున్నారు?” అనే ప్రశ్నకు సమాధానం కేవలం సర్పంచ్ పేరు తెలుసుకోవడం మాత్రమే కాదు. గ్రామ సభలో ప్రజలు ఎంత చురుకుగా పాల్గొంటున్నారు అనేది కూడా అంతే ముఖ్యమైన విషయం.